Informacja turystyczna Nysa
Informacja turystyczna Nysa
 

Historia najpiękniejszego miasta na Śląsku

Nysa z racji swego położenia na skrzyżowaniu szlaków handlowych już w średniowieczu była znaną osadą handlową. Nazwa miasta prawdopodobnie pochodzi od rzeki nad którą leży. Tak też zapisał swojej kronice Jan Długosz, który w  niej wspomina, że Bolesław  Krzywousty odbudował osadę, zniszczoną wskutek walk między nim a bratem Zbigniewem, zamieniając ją w warowny gród. Prawdopodobnie osada była otoczona tzw. tynem czyli rodzajem wysokiego ogrodzenia. Końcem XII wieku w 1198 roku książę opolski Jarosław zostając biskupem wrocławskim dołączył ziemię nyską do kasztelani otmuchowskiej, zwiększając dobra biskupie. Prawdopodobnie to sam książę Jarosław konsekrował w 1198 roku kościół św. Jakuba, którego romańskie pozostałości znajdują się pod posadzką nyskiej bazyliki. Biskupi sprowadzili na te tereny osadników z Flandrii, którzy wyspecjalizowali się w osuszaniu i uprawie podmokłych terenów. Ich pomoc była nieoceniona ze względu na położenie Nysy w nisko położonym terenie zalewowym. Nowi osadnicy uregulowali także rzekę Nysę i Białą. Za czasów kolejnego biskupa Wawrzyńca na tereny ziemi nyskiej przybywają także osadnicy z Niemiec.

 

W pierwszej połowie XIII wieku następuje lokacja Nysy na prawie flamandzkim Już w 1223 roku pojawia się wzmianka o istnieniu Starego i Nowego miasta - tak jak to się często działo w przypadku lokacji. Starsza część zyskuje miano np. Stary Paczków a nowo lokowane miasto określa się jako samo miasto np. Paczków  lub Nowe Miasto. Dotycząca Nysy nazwa Stare i nowe Miasto pojawia się jeszcze np. w XVI wieku na planach Schneidera. Lokacja Nysy na prawie flamandzkim stworzyła korzystne warunki do rozwoju miasta. Dla rzemiosła i handlu przygotowano około 300 działek np. dla kowali, garncarzy, sukienników czy białoskórników garbujących delikatną skórę na rękawiczki. Posiadacze wytyczonych podczas lokacji parcel korzystali z pełni praw jak np. przywilej warzenia piwa czy piastowanie urzędów miejskich. Natomiast właściciele dworzyszcz powstałych po lokacji miasta (zwykle na peryferiach) mieli już mniejsze prawa. Już w 1259 roku istnieje w Nysie koło wodne służące do czesania lnu i konopi, napędzane wodą z przekopanego kanału oraz wielki 7-kołowy młyn.


Końcem XIII wieku Nysa w 1290 r.staje się stolicą księstwa biskupiego. Wcześniej jeszcze biskupi przenieśli swą siedzibę do mającej lepsze walory obronne Nysy. Biskupi wrocławscy bardzo dbali o swoje ziemie i tak biskup Henryk z Wierzbna w 1302 roku mieszczanom nyskim, którym z powodu pożaru uległy zniszczeniu przechowywane sukna i ponieśli duże straty nadał prawo do wzniesienia w centrum placu targowego rynku 24 kamiennych dolnych komór. Kupcy musieli sami jednak ponieść koszt budowy, według tego samego prawa jakie maja mieszczanie w Świdnicy. Wspomina o tym specjalny dokument biskupi z pieczęciami, znajdujący się aktualnie w archiwum w Opolu.
Miasto posiadało liczne przywileje jak np. prawo składu, przymusu drogowego czy mili zapowiedniej. W połowie XIV wieku Nysa zostaje otoczona murami obronnymi z 4 wieżami i 28 basztami. Świadczy to o znaczeniu miasta oraz o dobrej kondycji.


Wiek XV i XVI jest czasem wielu ważnych chwil. Najazd husytów którzy zdobyli i zniszczyli Stare Miasto spowodował pożar w nowej części. Mury Nowego Miasta  okazały się wystarczające i to też spowodowało że biskupi wrocławscy przenieśli kolegiatę ze słabo obronnego Otmuchowa do Nysy co zwiększyło jej prestiż. W XV wieku Nysa konkurowała o prymat z Wrocławiem wśród miast Śląskich. Została też opisana w Kronice Świata (Liber Chronikarum) Hartmana Schedla, wydanej w 1493 roku.


W XVI wieku miasto dwukrotnie nawiedza zaraza pochłaniająca niemal połowę mieszkańców  i niszczy największy w dziejach pożar. Jednak już w 1551 roku miasto wykupuje od biskupów wójtostwo wraz z niższym sądownictwem, a w 1586 r. zaczyna się budowa wodociągów miejskich. Zachowany fragment  wydrążonego pnia używanego w ówczesnych wodociągach można zobaczyć w  nyskim muzeum.
Wojna trzydziestoletnia przyniosła kolejne zniszczenia i kolejna zarazę dziesiątkującą mieszkańców. I tak w połowie XVI wieku Nysa miała 7344 mieszkańców, z których większość mieszkała w murowanych domach, świadczących o ich zamożności. Natomiast już po wojnie trzydziestoletniej, w zniszczonym mieście było tylko 3700 osób. Jednak dzięki mecenatowi biskupów i dobrej gospodarce w ciągu 40 lat liczba mieszkańców niemal się podwaja (w 1691 r. miasto liczy 7000 dusz).Czas po wojnie ma także niestety swoje  smutne i wstydliwe karty. Po dramacie wojny, zdziczeniu obyczajów narasta fanatyzm religijny. Ponownie pojawiają się procesy czarownic wskutek czego na stosach spalono wiele kobiet. Ten tragiczny czas w dziejach ziemi nyskiej obrazuje wystawa w naszym Muzeum.

Jaśniejszą kartą w historii Nysy jest przełom XVII/XVIII wieku a w szczególności czas rządów biskupa Franciszka von Neuburg. Dzięki jego mecenatowi Nysa zyskuje wiele cennych budowli m.in. kościół Bożogrobców, Pałac Biskupi czy Nowa Budowla Elektorska. Ta ostatnia budowla, mieszcząca w sobie największy na Śląsku szpital niestety została rozebrana zaledwie po kilku latach istnienia, ponieważ stała przed murami miasta.


W 1741 roku dla Nysy zaczyna się nowy rozdziała w historii, przechodzi pod panowanie Prus i wkrótce staje się Twierdzą, jedna z najsilniejszych w Europie. Miasto zostaje otoczone nowożytnymi fortyfikacjami z kilkoma bramami wojennymi. Rozległe dotychczas kontakty handlowe zanikają. Nysa staje się miastem militarnym gdzie każdy przybywający do miasta jest kontrolowany a gospodarka jest nastawiona na potrzeby armii. Wojna francusko-pruska i związane z nią oblężenie Nysy powodują duże straty. Wskutek silnego ostrzału artyleryjskiego w mieście pozostało tylko kilka nienaruszonych domów. Olbrzymie kontrybucje nałożone na Prusy były m.in. przyczyną ogłoszonej sekularyzacji w 1813 roku. Majątki  zakonne przeszły w ręce państwa pruskiego. I tak w seminarium św. Anny utworzono1809 roku w fabrykę karabinów, która funkcjonowała aż do 1857 roku. Natomiast w kościele jezuickim przez jakiś czas znajdował się magazyn, później po klęsce Napoleona III pod Sedanem przetrzymywano część  jeńców francuskich. Dopiero w 1903 roku władze kościelne odkupiły kościół jezuicki. Oblicze Nysy w drugiej połowie XIX wieku szybko się zmienia. W 1852 roku powstaje teatr i gazownia a kilka lat później w 1860 roku miasto zyskuje oświetlenie gazowe. W tym też czasie  w Nysie zostaje utworzona Królewska Szkoła Wojskowa. W mieście w tym czasie istnieje około 100 budynków o przeznaczeniu ściśle wojskowym. Od 1877 roku rozpoczyna się niwelacja wałów i powstają nowe budynki przed bramami Wrocławską i Ziębicką. Nysa z  Twierdzy staje się miastem o silnym garnizonie oraz  szkolącym przyszłych żołnierzy. Taki stan rzeczy trwa właściwie do 1945 roku kiedy miasto ponownie stało się twierdzą. Walki w ostatnim etapie wojny nie spowodowały jednak opisywanych w dawnej literaturze 80% zniszczeń. Miasto w większości zostało zniszczone przez żołnierzy radzieckich tzw. poszukiwaczy - szabrowników oraz w tzw. akcji odbudowywania stolicy. Bardzo często celowo uszkadzano lub rozbierano budowle w niezłym stanie technicznym. Typowym przykładem może być rozebranie kościoła ewangelickiego w latach sześćdziesiątych. W tajemniczych okolicznościach znikało wyposażenie z wielu innych jak np. całe wyposażenie wieży ciśnień.
Zabytkowe budynki ,które szczęśliwie odbudowano powoli ale systematycznie odzyskują swój dawny blask.